या शेवटच्या प्रवासाचा अभ्यास करायचं त्यांनी ठरवलं, एक विद्यार्थी हाताशी घेतला आणि काम चालू झालं
(त्यांचाच १५~२० वर्षापूर्वीचा विद्यार्थी, मधल्या काळात संपर्क तुटलेला).
वर्ग भरायचा दर मंगळवारी, विषय होता, ’जगण्याचा अर्थ’, शिकवताना अनुभव हा संदर्भ होता.
श्रेणी दिल्या जात नव्हत्या, प्रण प्रत्येक वर्गात तोंडी परीक्षा असायची, विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे द्यावी लागायची आणि स्वत: प्रश्नही विचारावे लागायचे. प्राध्यापकांना शारीरिक हालचालीत मदत केली तर बरं, त्यांचा पाय उचलून ठेवायचा, त्यांचा घसरलेला चष्मा पुन्हा नीट नाकावर ठेवायचा वगैरे.
पुस्तकांची गरज नव्हतीच, तरीही खूप मुद्दे चर्चिले जायचे. प्रेम, काम, कुटुंब, समाज, वार्धक्य, क्षमा आणि शेवटी, मरण.
शेवटचा वर्ग अगदीच थोड्या वेळेत संपला, काही शब्दच फक्त बोलले गेले.
अंत्यविधी हाच पदवीप्रदान समारंभ होता.
काय शिकलात त्यावर एक प्रबंध लिहिणं मात्र अपेक्षित होतं.
तो प्रबंध म्हणजे tuesdays with Morrie हे मिच आल्बम या लेखकाचे पुस्तक.
तो विद्यार्थी म्हणजे मिच.
an old man, a young man and life's greatest lesson ही या पुस्तकाची मुखपृष्ठावरची ओळख आहे.
८ वर्षांपूर्वी हे पुस्तक पहिल्यांदा मी वाचलं आणि अस्वस्थ झालो, त्यानंतर कितीतरी वेळा मी हे वाचून काढलं. कल्पनेतही अविश्वसनीय वाटावा असा मॉरी हा माणूस आहे. मरणाची पावलं स्पष्टपणे ऐकू येताहेत हे कळल्यावर मॉरीने ठरवलं की जीवनापासून मृत्युकडे होत असणारी आपली वाटचाल आपण स्वत: अभ्यासायची, इतरांना अभ्यासू द्यायची. कुणी गेल्यावर लोक इतकं छान छान बोलतात पण गेलेल्याला ते काहीच ऐकता येत नाही हे काही बरं नाही असं मॉरीला वाटलं आणि त्याने जिवंतपणीच स्वत:साठी श्रद्धांजलीचा कार्यक्रम घडवून आणला.
मधल्या काळात जगण्याच्या कुतरओढीत ऐहिक यशाची नवीनवी ध्येयं गाठण्यात मिच पूर्ण गुरफटून गेलेला होता. अकस्मात एक दिवस टीव्हीवर त्याला मॉरीच्या या अभ्यासप्रकल्पाची बातमी कळते आणि तो आपल्या जुन्या कोचला भेटायला येतो.
इथून पुढे त्यांचे वर्ग चालू होतात, आपल्याला दोघांच्या भूतकाळातल्या काही घटना कळतात, मिचला त्याचा कोच भेटतो, मिचला जुना हरवलेला मिच पुन्हा भेटतो.
हे सगळं अगदी अवश्य मुळातून वाचायला हवं. (सुनंदा अमरापूरकरांनी या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद केला आहे)
मॉरीच्या शब्दात,
या आजाराबरोबर हळूहळू संपत जात असताना, मला आयुष्यातला सगळ्यात महत्वाचा धडा शिकायला मिळाला आहे.
The most important thing in life is to learn how to give out love, and how to let it come in.
Love is the only rational act.
Here is how we are different from those wonderful plants and animals..
As long as we can love each other, and remember the feeling of love we had, we can die without ever really going away. All the love you created is still there. All the memories are still there. You live on-in the hearts of everyone you have touched and nurtured while you were here.
Death ends a life, not a relationship.
टीप
याच ढळत्या दिवसात, अमेरिकन टीव्हीवर मॉरीच्या मुलाखती प्रदर्शित झाल्या, त्या या दुव्यावर पाहायला मिळतील.
http://video.google.com/videoplay?docid=3863455317235235085#
